Mahatma Gandhi: २१व्या शतकाचा संभाव्य महानायक

धार्मिक द्वेषाला उत्तर म्हणून गांधींनी धर्म नाकारला नाही. उलट ‘मी खरा हिंदू आहे’ असं म्हणाले. हिंदू धर्मातली खरी मूल्ये कोणती हे त्यांनी जगून दाखवलं…… महात्मा गांधींची आज पुण्यतिथी. त्यानिमित्त त्यांच्या विचारांचे स्मरण.

महाराष्ट्र टाइम्स | Updated:Jan 30, 2019, 09:33AM IST

Mahatma Gandhi: २१व्या शतकाचा संभाव्य महानायक – डॉ. अभय बंग 

मोहनदास करमचंद गांधी या महानायकाचा उदय विसाव्या शतकाच्या सुरवातीस झाला. विसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली नायक म्हणून ‘टाईम’ ने आइन्स्टाईन व महात्मा गांधींची निवड केली. पण तोही आता भूतकाळ झाला. एकविसाव्या शतकात गांधी कालबाह्य ठरतील की कालोचित व कालातीत ठरतील ? 

एकविसाव्या शतकासमोर तीन वैश्विक महाप्रश्न उभे आहेत. भांडवलशाहीचे पाप, पृथ्वीला ताप, आणि धार्मिक, सांस्कृतिक हिंसेचा शाप. 

भांडवलशाहीमधून आर्थिक विकास तर वेगाने झाला पण जागतिक मंदीही निर्माण झाली. थॉमस पिकेटीने व ऑक्सफामने प्रकाशित केल्याप्रमाणे आर्थिक विषमता अतिभयानक झाली आहे. भारतातल्या नऊ अब्जाधीशांकडे तळातल्या६५ कोटी लोकांएवढी संपत्ती आहे. अशा आर्थिक विषमतेच्या छायेत राजकीय व सामाजिक समता तकलादू ठरते. अब्जाधीशच माध्यमांना नाचवतात, सरकारांना निवडतात अथवा पाडतात, बँकांना लुटतात. थोड्याशा बँकर्सचा भ्रष्टाचार व अतिश्रीमंतांचा लोभ अख्ख्या अर्थव्यवस्थेला मंदीत लोटतो. 

या लोभाचे व विषमतेचे काय करावे ? 

उपभोग ‘उप’ न राहता जीवनाचा प्रमुख हेतू झाला की चंगळवाद पसरतो. अनिवार इच्छा करणारे मानवी मन विज्ञानाच्या कल्पवृक्षाखाली बसून मागण्या करते व तेल, कोळशावर चालणारी ऊर्जाव्यवस्था त्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करते. त्यातून ग्लोबल वॉर्मिंगचा भस्मासूर जन्माला येतो. 

या अनिवार उपभोगाचे व इच्छांचे काय करावे ? 

सॅम्युअल हंटिग्टनने पंचवीस वर्षांपूर्वी ‘क्लॅश ऑफ सिव्हिलायझोशन्स’ मधे भाकित केल्याप्रमाणे शीतयुध्द संपल्यानंतर भांडायला काही कारण न उरलेल्या मानवजातीने धार्मिक व सांस्कृतिक द्वेषाचे पुनरुज्जीवन केले आहे. मुस्लिम विरुध्द ख्रिश्चन देश, हिंदू विरुध्द मुस्लिम, क्युबेक आणि ब्रेक्झिट – हजार रुपांनी हा राक्षस माणसांच्या मनात उगवतो आहे. इतरांना परकेच नव्हे तर शत्रू कल्पून मनाची व देशांची द्वारे बंद करतो आहे. सोबत असलेल्यांना परके म्हणून मॉब लिंचिंग करतो आहे. मुंबईला बिहारी नको, आसामींना बंगाली नको, म्यानमारला व भारताला रोहिंग्या व मुस्लिम नकोत. एकमेकांचं खाणं-पिणं, वेश, सण, कलाकार आणि भाषा सर्वच द्वेषाची कारणं बनतात. तुम्ही जॉर्ज बुश असाल तर इराक व अफगाणिस्तानवर हवाई हल्ले करता. तुम्ही सुन्नी मुस्लिम असला तर शियांना मारता. तालिबानी बस्पफोट करता. तुम्ही अतिरेकी हिंदुत्ववादी असला तर पिस्तुल, सुरे व बॉम्ब वापरता. अखंड भारताचा जप करत भारताचे भावनिक शतखंड करता. 

या धर्मद्वेषाचं, या हिंसेचं काय करावं ? 

एकविसाव्या शतकातील या प्रश्नांची गांधींकडे काय उत्तरे आहेत ? 

याची उत्तरे गांधींकडे कुठे शोधायची ? त्यांची तीनच पुस्तकं आपल्यासाठी पुरेशी आहेत – हिंद-स्वराज, मंगल-प्रभात व सत्याचे प्रयोग अर्थात आत्मकथा. पण गांधी निव्वळ ग्रंथ लिहिणारा तत्वज्ञ नाही. त्याने आपलं तत्वज्ञान स्वतःच्या जीवनाच्या कागदावर लिहून ठेवलं आहे. म्हणूनच तो म्हणू शकला – ‘मेरा जीवनहि मेरा संदेश है’. गांधीचे जीवन हेच त्यांचं तत्वज्ञान आहे. या तीन पुस्तकात व गांधींच्या जीवनात आपल्याला आजच्या तीन वैश्विक प्रश्नांची उत्तरं आढळतात का ? 

आजचे हे तिन्ही महाप्रश्न गांधींनी शंभर वर्षापूर्वींच ओळखले आहेत. भारतातील अनेक नेत्यांना युरोपच्या उदारवादाचं, विज्ञानाचं, लष्करी सामर्थ्याचं व आर्थिक समृध्दीचं अमाप आकर्षण वाटलं. पाश्चिमात्त्य सभ्यतेच्या अनुकरणामधे त्यांनी भारताचा उध्दार पाहिला. या बाबतीत नेहरू, जिन्ना, आंबेडकर व सावरकर एकाच नावेत आहेत. गांधींनी मात्र पाश्चिमात्त्य सभ्यतेच्या मुळाशी असलेली जीवनमूल्ये – लोभ, संग्रह, अनिवार उपभोग, शक्तीपूजा व हिंसा – लख्ख पाहिली व नाकारली. आपल्या अंगावरची बॅरिस्टरी वस्त्रे व साहेबी जीवनशैली त्यागून नवीन जीवनशैली अंगिकारली. त्यांची जीवनमूल्ये त्यांनी फिनिक्स, टॉलस्टायवाडी, साबरमती व सेवाग्राम आश्रमात एवढंच नव्हे तर संपूर्ण स्वातंत्र्यलढ्यात प्रकट केलीत. 

या वैश्विक प्रश्नांची उत्तरे गांधी पर्यायी समाजरचनेत तर देतात – तिला त्यांनी सर्वोदय म्हटलं. शेती व ग्रामोद्योगांवर, समता व प्रेमावर आधारित ग्राम-स्वराज्य ही समाजरचना त्यांना हवी होती. पण त्याहूनही पुढे जाउन या बाह्य प्रश्नांची व संघर्षाची उत्तरं गांधी माणसाच्या आत शोधतात. गांधींच्या जीवनदृष्टीत जे समाजासाठी, तेच माझ्यासाठी व तीच मूल्ये विश्वासाठी. गांधीची क्रांती स्वतःपासून सुरू होते. ‘Be the change yourself that you wish to see in the world.’ प्रश्न सामाजिक असो की वैश्विक – त्याचं मूळ व्यक्तींच्या मनात व जीवनात असतं, त्यामुळे उत्तरही तिथे शोधायला हवं असं गांधी मानतात. 

जगात लोभ आहे, म्हणून संग्रह करण्याची वृत्ती, भ्रष्टाचार, शोषण व आर्थिक असमानता निर्माण होते. गांधींचं व्यक्तिगत पातळीवर उत्तर आहे अपरिग्रह ; संग्रह न करणे, शरीरश्रमातून स्वतः उत्पादन करणे ; दुसऱ्याचे शोषण न करणे व ट्रस्टीशिप – स्वतःकडे आलेल्या संपत्तीचा व सत्तेचा विश्वस्तवृत्तीने समाजाच्या हितासाठी वापर करणे. नेहरू, पटेल, राजाजी सारखे बॅरिस्टर व भावे, पटवर्धन, धर्माधिकारी सारखे ब्राम्हण सर्वच गांधींच्या सोबत स्वयंपाक घरात भाजी कापत व संडास सफाई करत. गांधींनी स्त्री-पुरुष समानता, ब्राह्मण-भंगी समानता प्रत्यक्षात जगण्यात आणून दाखवली. त्यावेळी अशक्य वाटलेली ट्रस्टीशिपची कल्पना आज बिल गेट्स, वॉरन बफेपासून टाटा व अझीम प्रेमजीपर्यंत शेकडो अब्जाधीश आचरायला लागले आहेत. 

जगात अतिरेकी उपभोग आहे. श्रम न करता केवळ नेत्रसुख, जिव्हासुख, लैंगिक सुख, कर्णसुख मिळावं अशी धडपड आहे. पण अशी सुखं सुखासुखी मिळत नसतात. त्यांच्यासोबत टीव्ही-मोबाईल-इंटरनेट व्यसने येतात, दारू-तंबाखू-पोर्नोग्रापफी येतात, लठ्ठपणा व हृदयरोग येतात, सोबतच प्रदूषण व ग्लोबल वार्मिंगही येते. अख्ख्या पृथ्वीलाच ताप चढतो. 

यावर गांधींचे उपाय संयम, दुसऱ्यांच्या गरजांचा विचार, शरीरश्रम, स्वावलंबन आणि यंत्रमर्यादा हे आहेत. सोबतच गांधींनी एक विलक्षण व्रत सांगितले – अस्वाद. अन्न हे जगण्यासाठी व कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक म्हणून चवीप्रती निर्लिप्त राहून ग्रहण करायचे. एका व्रतात गांधी लठ्ठपणा, मधुमेह, कोकाकोला व हल्दीराम हे सर्व रोग टाळतात. 

शरीरश्रम केल्याशिवाय संपत्तीचा व उपभोगाचा अधिकारच प्राप्त होत नाही हे गांधींचं व्रत लागू केल्यास किती प्रश्न सुटतील ! मुख्य म्हणजे अंबानी-अदानीऐवजी शेतकरी व मजुर आपला बंधू वाटायला लागेल. 

धार्मिक द्वेषाला उत्तर म्हणून गांधींनी धर्म नाकारला नाही. उलट ‘मी खरा हिंदू आहे’ असं म्हणाले. हिंदू धर्मातली खरी मूल्ये कोणती हे त्यांनी जगून दाखवलं. सत्य, अहिंसा व सर्वत्र ईश्वराचे दर्शन हा हिंदूधर्माचा खरा अर्थ दोन हजार वर्षांच्या पुराणकथा व सनातनी विकृतींना ओलांडून पुनर्जीवित केला तो गांधी व विवेकानंदांनी. शिकागोच्या धर्मपरिषदेत सर्वधर्मीयांना ‘बंधु-भगिनी’ संबोधणारे विवेकानंद, व ईश्वर आणि अल्लाला एकत्र बघणारे गांधी हे खरे हिंदू, खरे अद्वैत वेदांती, म्हणून खरे वैश्विक. आजच्या मंदिर-मस्जिद वादाला, क्रूसेड्स-जिहादला, क्लॅश ऑफ सिविलायसेशन्सला गांधींचे उत्तर सर्व-धर्म-समभाव व अहिंसा आहे. 

एकविसाव्या शतकाचे हे प्रश्न १९०८ मधे बघू शकणारा व त्यांची उत्तरे आपल्या हातात देणारा – स्वराज्य देणारा – गांधी समजला, पटला व आपण अनुसरला तर तो याही शतकाचा महानायक सिध्द होईल. पण त्यापेक्षाही महत्वाचं – बाविसावं शतक बघायला मानव समाज उरेल. 

३०जानेवारी १९४८ ला गांधी संपला नाही. संपूच शकत नाही. आपल्या पहिल्या आश्रमाचं नाव त्यांनी उगाच नव्हतं निवडलं – फिनिक्स ! 

… 


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.